Bina tikintisində müxtəlif üsullar olduğu kimi, damların da fərqli tikilmə üsulları var. Düzgün seçilmiş dam sadə binaya belə güclü xarakter verir. Geniş sahəni sütunsuz örtmək lazım gəldikdə bu seçimlərin ən güclüsü fəza damdır. Bu bələdçidə fəza damın nə olduğunu, necə işlədiyini və harada tətbiq olunduğunu izah edirik.
Fəza dam nədir?
Fəza dam uclarında konus hissələri olan polad boruların kürə formalı düyünlərə boltlarla bağlanmasından yaranan üçölçülü daşıyıcı sistemdir. Çubuqlar piramidal modullar şəklində təkrarlanaraq tor görünüşlü örtük əmələ gətirir. Eyni sistem fəza ferması, fəza konstruksiyası və ya türkcə uzay çatı adlanır.
Sistemin sirri həndəsəsindədir: dama düşən yük tək bir tirə deyil, düyünlər vasitəsilə bütün çubuqlara paylanır. Çubuqlar yalnız dartılma və sıxılma qüvvəsi daşıdığı üçün poladdan ən səmərəli şəkildə istifadə olunur.
Fəza dam hansı hissələrdən ibarətdir?
Fəza dam yükü daşıyan əsas sistemdən və örtüyü daşıyan ikinci dərəcəli elementlərdən ibarətdir.
Əsas daşıyıcı sistem
- Kürə: çubuqların birləşdiyi döymə polad düyün elementi.
- Boru: qüvvəni daşıyan çubuq; diametri və divar qalınlığı hesabla müəyyən olunur.
- Konus: borunun uclarına qaynaq edilən keçid hissəsi.
- Bolt, mufta və ştift: borunu kürəyə bağlayan birləşmə dəsti.
- Dayaq: sistemin sütun və ya tirə oturduğu nöqtə.
İkinci dərəcəli elementlər və örtük
- Proqon: üst düyünlərə oturan, örtüyü daşıyan ikinci dərəcəli element.
- Mərtək: lazım olan sistemlərdə proqonların üzərində örtüyün bərkidildiyi element.
- Dam örtüyü: sendviç panel, profnastil, falslı örtük, polikarbonat və ya şüşə.
Fəza damın üstünlükləri
Fəza dam sistemləri digər dam sistemlərindən yüngül və zəlzələyə daha davamlıdır. Düzgün həndəsə və statik layihə ilə düz damda 100, tağda 200 metrə qədər aşırımlarda ara sütuna ehtiyac duymur; şaquli dayaqların azalması məkana böyük istifadə çevikliyi qazandırır.
- Yüngüllük: bünövrə və sütun yüklərini, dolayısı ilə binanın ümumi xərcini azaldır.
- Sürət: elementlər zavod şəraitində hazırlanır; sahədə yalnız quraşdırma aparılır.
- Sökülə bilmə: istənildikdə sökülür və başqa yerdə asanlıqla yenidən qurulur.
- Estetika: tavanda səliqəli görünüş yaratdığı üçün asma tavanla bağlamağa ehtiyac qalmır.
- Davamlılıq: birləşmə elementləri sinklənmişdir; borular, proqonlar və mərtəklər layihəyə görə boya və ya digər qoruyucu üsullarla hazırlanır.
- Kommunikasiya rahatlığı: ventilyasiya, işıqlandırma və elektrik xətləri şəbəkənin içindən keçir.
Fəza dam harada istifadə olunur?
Fəza dam sistemləri ən çox böyük aşırımlı binalarda önə çıxır: hava limanı terminalları, təyyarə anqarları, ticarət mərkəzləri, stadion tribunaları, sərgi və konqres mərkəzləri, sənaye binaları, zavod və anbarlar, avtovağzallar, idman zalları, hovuzlar və akvaparklar, məscid günbəzləri. Qısası, geniş sahəni sütunsuz və sürətlə örtmək lazım olan hər yerdə ilk ağla gələn həlldir.
Adi damdan fərqi nədir?
| Fəza dam | Adi polad ferma | |
|---|---|---|
| Yükün daşınması | İki istiqamətdə, bütün sistemlə | Bir istiqamətdə, ferma boyunca |
| Aşırım | Düz damda 100 m-ə, tağda 200 m-ə qədər | Adətən 10 – 40 m |
| Sahədə birləşmə | Tam boltlu | Bolt və qaynaq |
| Forma | Düz, tağ, günbəz, sərbəst | Əsasən düz və yamaclı |
| Görünüş | Açıq saxlanıla bilər | Adətən bağlanır |
Qısaca
Fəza dam yüngüllüyü, sürəti və forma azadlığı ilə böyük aşırımlı binaların ən səmərəli örtük sistemidir. Düzgün nəticə üçün layihənin, istehsalın və quraşdırmanın bu işdə ixtisaslaşmış tək komanda tərəfindən aparılması vacibdir. Akyol Uzay Çelik 1997-ci ildən fəza dam sistemlərini layihələndirir, istehsal edir və quraşdırır.
Tez-tez verilən suallar
Fəza dam niyə belə adlanır?
Elementləri bir müstəvidə deyil, fəzanın üç ölçüsündə yerləşdiyi və yükü üç ölçüdə daşıdığı üçün bu sistemlərə «fəza» (space frame) deyilir.
Fəza dam bahalıdırmı?
Kiçik aşırımlarda adi ferma daha sərfəli ola bilər. Aşırım böyüdükcə fəza dam yüngüllüyü və sürətli quraşdırılması ilə binanın ümumi xərcində üstünlük verir.
Aşırımı, sahəni və layihənin yerini bildirin; mühəndislərimiz ilkin həll və qiymət hesablaması hazırlasın.
